ଜଗୁଆ ମା

ଚିନ୍ତାମଣି ମିଶ୍ର

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ କାଳଜୟୀ ରଚନା "ଜଗୁଆ ମା" ବହିଟି ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଏବଂ ଜଣାଇବା ଏକ ସୁଖଦ ଅନୁଭବ । ଚିନ୍ତାମଣି ମିଶ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ପ୍ରଥମେ ୧୯୩୧ ମସିହାରେ ଆନନ୍ଦଲହରୀ ଉପନ୍ୟାସମାଳାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।

ପରିଚୟ (Introduction)

ଏହି କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସଟି ବିଶିଷ୍ଟ ଲେଖକ ଚିନ୍ତାମଣି ମିଶ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏବଂ ଏହା ପ୍ରଥମେ ୧୯୩୧ ମସିହାରେ ଆନନ୍ଦଲହରୀ ଉପନ୍ୟାସମାଳାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଯେ ଏହା କେବଳ ଏକ କଳ୍ପନାପ୍ରସୂତ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାତୃତ୍ୱର ଏକ ଗଭୀର ଓ ଜୀବନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ।

ଜଣେ ସାଧାରଣ ଗ୍ରାମୀଣ ମହିଳାଙ୍କର ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ମମତା ଏବଂ ତାଙ୍କର ସଂଘର୍ଷମୟ ଜୀବନ କାହାଣୀଟି ଏକ ଏମିତି ଯାତ୍ରାରେ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ହସ, ଲୁହ ଏବଂ ସହନଶୀଳତାର ଅଦ୍ଭୁତ ମିଶ୍ରଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଦାରିଦ୍ର୍ୟର କଠୋରତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ମା' ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କେତେ କଷ୍ଟ ସହିପାରେ ଏବଂ ତା'ର ଭବିଷ୍ୟତ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ କିପରି ସାରା ଜୀବନ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଦିଏ, ତାହା ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ଅତି ସରଳ ତଥା ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

"ଜଗୁଆ ମା" ଆମକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଓଡ଼ିଆ ପଲ୍ଲୀ ଜୀବନର ସରଳତା ଓ ମାନବିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ନିକଟକୁ ଫେରାଇ ନିଏ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ମନରେ ଏକ ଗଭୀର ଜିଜ୍ଞାସା ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ଜଣେ ନାରୀର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତି ଏବଂ ମା'ର ଅମାପ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

"ଜଗୁଆ ମା" ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଆମକୁ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟକୁ, ବିଶେଷ କରି ୧୯୩୦ ଦଶକର ଓଡ଼ିଶାକୁ ନେଇଯାଇଥାଏ । ଯାହା ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତିଛବି ବହନ କରେ । କାହାଣୀର ପରିବେଶ ଏକ ଏମିତି ଗାଁର ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଅତି ସରଳ ଥିଲା ସତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଟି ପାଦରେ ସଂଘର୍ଷ ଲୁଚି ରହିଥିଲା ।

ସେତେବେଳର ସମାଜରେ ଜାତିପ୍ରଥା, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ପ୍ରଭାବ ବହୁତ ଅଧିକ ଥିଲା । ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି ଏବଂ ଶାରୀରିକ ଶ୍ରମ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ଥିଲା । ଏହି ପ୍ରେକ୍ଷାପଟରେ ଜଣେ ମହିଳାର, ବିଶେଷ କରି ଜଣେ ଅସହାୟ ମା'ର ଜୀବନ କେତେ ଦୁର୍ବିସହ ହୋଇପାରେ, ତାହା ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିହୁଏ । ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ସଂରଚନାରେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ପରିଚୟ ପ୍ରାୟତଃ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବା ସନ୍ତାନଙ୍କ ନାମରେ ହିଁ ସୀମିତ ରହୁଥିଲା । ଏହି କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଜଗୁଆର ନାମ ଅନୁସାରେ 'ଜଗୁଆ ମା' ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରୁଥିଲେ ।

ଗାଁର ଚାଲିଚଳଣି, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କର ନିବିଡ଼ତା ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ମାନସିକତା ମଧ୍ୟ ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ। ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାର ଅଭାବ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ଅପହଞ୍ଚ ସ୍ଥିତି ସେହି ସମୟର ସାଧାରଣ ମଣିଷକୁ କିପରି ଭାଗ୍ୟବାଦୀ କରି ଗଢ଼ି ତୋଳୁଥିଲା, ତାହା ଏହି କାହାଣୀର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିକୂଳ ସାମାଜିକ ବାତାବରଣ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ମା'ର ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଥିବା ଅମାପ ମମତା ଏବଂ ସହନଶୀଳତାକୁ ଲେଖକ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ (Major Characters)

ଜଗୁଆ ମା: ସେ ହେଉଛନ୍ତି କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ନାୟିକା । ସେ ଜଣେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳା, ପରିଶ୍ରମୀ ଏବଂ ମମତାମୟୀ ମହିଳା । ସାରା ଗାଁ ପାଇଁ ସେ କେବଳ ଜଗୁଆର ମା', ଯାହାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ନାମର ପରିଚୟଠାରୁ ସନ୍ତାନର ନାମରେ ପରିଚୟ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି ।

ଜଗୁଆ: ଜଗୁଆ ମା'ର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ । କାହାଣୀରେ ସେ ତା' ମା'ର ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ଭରସାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ । ଜଗୁଆର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ ତା'ର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ହିଁ ତା' ମା'ର ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।

ଗ୍ରାମବାସୀ: ଗାଁର କିଛି ଲୋକ ଜଗୁଆ ମା'କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚରିତ୍ର ସାମାଜିକ କଠୋରତା ଓ ସମାଲୋଚନାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଁର ମୁରବି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସେହି ସମୟର ସମାଜର ପ୍ରତିଛବି ।

ମୂଳ କାହାଣୀ (Main Content)

ଉପନ୍ୟାସର ମୂଳ ବିଷୟବସ୍ତୁ ବା କାହାଣୀ ଏତେ ଗଭୀର ଓ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଯେ ଏହାକୁ ପଢ଼ିବା ବେଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ଲାଗିବ ଆପଣ ନିଜ ଆଖି ଆଗରେ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଦେଖୁଛନ୍ତି । ଏହି କାହାଣୀଟି ଓଡ଼ିଆ ପଲ୍ଲୀ ଜୀବନର ଏକ ଏମିତି ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଅଛି କିନ୍ତୁ ମମତା ତା'ଠାରୁ ବଳି ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ଏକ ଛୋଟ ଗାଁର କୁଡ଼ିଆ ଘରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ବିଧବା ମହିଳା ନିଜର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଜଗୁଆ ସହ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ 'ଜଗୁଆ ମା' । ଜଣେ ଗରିବ ନାରୀ ପାଇଁ ସେହି ସମୟର ସମାଜରେ ବଞ୍ଚିବା କେତେ କଷ୍ଟକର ଥିଲା, ତାହା ଏହି କାହାଣୀରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ । ସକାଳ ନ ହେଉଣୁ ସେ ଅନ୍ୟର ଘରକୁ କାମ କରିବାକୁ ବାହାରିଯାନ୍ତି । କେଉଁଠି ଧାନ କୁଟିବା ତ କେଉଁଠି ଗୋବର ଲିପିବା, ଏହି ସବୁ ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଦିନ ବିତିଯାଏ । ଏହି କଷ୍ଟ ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ନଥାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କ ମନରେ ଥାଏ ପୁଅର ଖୁସି। ସେ ନିଜେ ଉପାସ ରହି ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଇ ମୁଠା ଭାତ ଯୋଗାଡ଼ କରନ୍ତି-। ମା'ର ଏହି ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପରତା ପାଠକଙ୍କୁ କାହାଣୀର ପ୍ରଥମ ପୃଷ୍ଠାରୁ ହିଁ ବାନ୍ଧି ରଖେ ।

ଜଗୁଆ ଧୀରେ ଧୀରେ ବଡ଼ ହୁଏ ଏବଂ ତା' ସହ ବଡ଼ ହୁଏ ତା' ମନର କିଛି ଅକୁହା ଅଭିମାନ । ଗାଁର ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି କିମ୍ବା ଖେଳନା ଧରି ଖେଳନ୍ତି, ଜଗୁଆ ସେତେବେଳେ ନିଜର ଚିରା ପୋଷାକକୁ ଦେଖି ମନ ଦୁଃଖ କରେ । କାହାଣୀର ଏହି ଅଂଶରେ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭେଦକୁ ଲେଖକ ଖୁବ୍ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । ଜଗୁଆ ମା' ତାକୁ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ଗରିବ ହେବା କୌଣସି ପାପ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଛୋଟ ପିଲା ପାଇଁ ଏହି ଦର୍ଶନକୁ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼େ । ଗାଁର କିଛି ଲୋକ ଜଗୁଆ ମା'ଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ତାଚ୍ଛଲ୍ୟ କରିବାକୁ ପଛାନ୍ତି ନାହିଁ । ଜଣେ ବିଧବା ନାରୀ ଯଦି ସମାଜରେ ମଥା ଟେକି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ତାକୁ କିପରି ଅନେକ ଅପବାଦ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ, ତାହା ଏହି କାହାଣୀରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।

ଜଗୁଆ ମା'ଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥାଏ ପୁଅକୁ ପାଠ ପଢ଼ାଇ ମଣିଷ କରିବା । ସେଥିପାଇଁ ସେ ନିଜର ଦେହର ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ବର୍ଷା ହେଉ କି ଶୀତ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ କାମକୁ ଯାଆନ୍ତି । କାହାଣୀରେ ଏମିତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସେ ଯେତେବେଳେ ଜଗୁଆର ପାଠପଢ଼ା ଖର୍ଚ୍ଚ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ମା' ନିଜର ଏକମାତ୍ର ସାଇତି ରଖିଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ବା ଅଳଙ୍କାରକୁ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହି ତ୍ୟାଗ କେବଳ ଜଣେ ମା' ହିଁ କରିପାରେ । ଜଗୁଆ ମଧ୍ୟ ମା'ର ଏହି କଷ୍ଟକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ବେଳେବେଳେ ସେ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଆସି କିଛି ଭୁଲ ବାଟରେ ମଧ୍ୟ ପାଦ ଦିଏ । ଏହି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସଂଘର୍ଷ ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍କଣ୍ଠା ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ହେଉଛି ଜଗୁଆର ଭୟଙ୍କର ଅସୁସ୍ଥତା । ସେହି ସମୟରେ ଗାଁରେ ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସାର ସୁବିଧା ନଥିଲା ଏବଂ ଲୋକମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ବୈଦ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ । ପୁଅର କଷ୍ଟ ଦେଖି ଜଗୁଆ ମା' ପାଗଳିନୀ ପ୍ରାୟ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସେ ଗାଁର ମନ୍ଦିରରେ ମାନସିକ କରନ୍ତି ଏବଂ ପଡ଼ୋଶୀଙ୍କ ପାଖରେ କାକୁତି ମିନତି ହୁଅନ୍ତି । ସେହି ଅସହାୟ ସମୟରେ ଗାଁର କିଛି ରକ୍ଷଣଶୀଳ ଲୋକ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଏବଂ କୁଳର ଦ୍ୱାହି ଦେଇ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣାଟି ସମାଜର କ୍ରୂର ଚେହେରାକୁ ଉଲଗ୍ନ କରିଦିଏ । ଜଗୁଆ ମା'ଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱାସ କିପରି ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖରୁ ଫେରାଇ ଆଣେ, ତାହା କାହାଣୀର ସବୁଠାରୁ ଭାବପ୍ରବଣ ଅଂଶ ।

ଜଗୁଆ ଯେତେବେଳେ ଯୁବକ ହୁଏ, ତା'ର ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ । ସେ ବାହାର ଦୁନିଆ ଦେଖେ ଏବଂ ଗାଁର ଏହି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରିବାକୁ ଚାହେଁ । ମା'ଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବା ତା'ର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କିଛି ପରିସ୍ଥିତି ଏପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯେଉଁଥିରେ ସେ ନିଜର ନୀତି ଆଦର୍ଶ ସହ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ସାଲିସ କରେ । ମା'ଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅର ସୁଖ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, କିନ୍ତୁ ପୁଅର ଭୁଲ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସେ କେବେ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ମା-ପୁଅଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସୁଥିବା ଉତ୍ଥାନ-ପତନ କାହାଣୀକୁ ଆଗକୁ ନେଇଥାଏ ।

ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, "ଜଗୁଆ ମା" କେବଳ ଜଣେ ଗରିବ ବିଧବାର ଜୀବନ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବିକତାର ଏକ ବଡ଼ ଦଲିଲ୍ । କାହାଣୀରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ଗାଁର ପର୍ବପର୍ବାଣୀ, ଲୋକଙ୍କ ସରଳତା ଏବଂ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା ପାଠକଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ବିଚାର କଲେ, "ଜଗୁଆ ମା" କେବଳ ୧୯୩୦ ଦଶକର ଏକ କାହାଣୀ ହୋଇ ରହିନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ସବୁ ସମୟ ଓ ସବୁ ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ମାନବିକତାର ଦଲିଲ୍ ହୋଇ ରହିଛି । ଜଣେ ପାଠକ ହିସାବରେ ଆପଣ ଅନୁଭବ କରିବେ ଯେ ଜଗୁଆ ମା'ର ସଂଘର୍ଷ କେବଳ ତାଙ୍କର ଏକାକୀ ସଂଘର୍ଷ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆମ ସମାଜର ପ୍ରତିଟି ତ୍ୟାଗପୂତ ମା'ର ପ୍ରତିଛବି । ବହିଟି ପଢ଼ିବା ପରେ ଜୀବନର କଠୋର ବାସ୍ତବତା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ଅଧିକ, ତାହା ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିହୁଏ ।